Χριστιανική Ηθική

Μαρία Καράμπελια

Περιγραφή

Εισαγωγή σε θέματα της χριστιανικής ηθικής, όπως η σύνδεση μεταξύ ήθους και έθους, η εμφάνιση και εξέλιξη της ηθικής επιστήμης, το περιεχόμενο του ηθικού προβληματισμού, η μεθοδολογία και οι διαστάσεις της ηθικής, η διαβάθμιση των επιπέδων της ηθικής ζωής και η σχέση τους με την ετερονομία και την αυτονομία, η διαμόρφωση της ηθικής ζωής ως έκφραση της οντολογικής μεταμόρφωσης του ανθρώπου, ο ανακαινιστικός ρόλος των θείων εντολών, τα ηθικά κριτήρια στη ζωή της Εκκλησίας, ο χρυσός κανόνας της χριστιανικής ηθικής και η χρήση των αρχών της ακρίβειας και της οικονομίας στην εφαρμογή των κανόνων της χριστιανικής ηθικής.

CC - Αναφορά - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα

Ενότητες

Παρουσιάζεται η σύνδεση της ηθικής με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Αποσαφηνίζεται η σχέση του ήθους με τη συνήθεια, την κοινή γνώμη και την ανθρώπινη προαίρεση. Γίνεται μια ιστορική αναδρομή στη χρήση της λέξης ήθος, σε σχέση με το εννοιολογικό της περιεχόμενο, τόσο στην αρχαία ελληνική όσο και στη χριστιανική γραμματεία.

Προσδιορίζεται το περιεχόμενο του ηθικού προβληματισμού. Στο πρόσωπο του Σωκράτη αναγνωρίζεται ο εισηγητής της ηθικής επιστήμης. Εξηγείται γιατί ο Αριστοτέλης θεωρεί την ηθική ως πρακτική επιστήμη. Προβάλλονται οι διαχρονικές σταθερές του ανθρώπινου ήθους και γίνεται μια αναφορά στον σύγχρονο ηθικό προβληματισμό.

Η αρετή αναγνωρίζεται ως το βασικό στοιχείο της ηθικής του αρχαίου κόσμου, όπου η σύνδεσή της με τη δικαιοσύνη θεωρείται αυτονόητη. Παρουσιάζονται οι απόψεις του Σωκράτη, Πλάτωνα και Αριστοτέλη σε σχέση με την αρετή και την ηθική ενέργεια του ανθρώπου. Εξετάζεται η έννοια της ευδαιμονίας, όπως παρουσιάζεται στην αριστοτελική φιλοσοφία. Τονίζεται ότι η ευδαιμονία υπάρχει μόνο με την προϋπόθεση της αθανασίας.

Υπογραμμίζεται και ερμηνεύεται η εσωτερική διάσπαση που βιώνει ο άνθρωπος ανάμεσα στη θέληση και την πράξη. Βεβαιώνεται ότι στη χριστιανική ηθική η δυνατότητα υπέρβασης της διάσπασης γίνεται πραγματικότητα στο πρόσωπο του Χριστού. Ξεκαθαρίζεται ότι η καινοτομία, την οποία εισάγει ο Χριστιανισμός, αφορά την οντολογία του. Πρόκειται για τον καινό εν Χριστώ άνθρωπο, που η ζωή του δεν διαψεύδεται από τον θάνατο.

Τονίζεται ότι οι διαστάσεις της ηθικής προσδιορίζονται από το ανθρώπινο πρόσωπο και την αντίληψη που διαμορφώνεται για τη θέση και τον ρόλο του στον κόσμο (άτομο- μέλος της Εκκλησίας). Παρουσιάζεται η διαφορά ανάμεσα στην ηθική της δυτικής θεολογίας και της Ορθόδοξης παράδοσης, όπου η ηθική δεν διαιρείται σε αυτόνομες περιοχές. Η κυριαρχία της εσχατολογικής προσδοκίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία συντελεί στη σχετικοποίηση των προβλημάτων και στην αντιμετώπισή τους στις πραγματικές τους διαστάσεις.

Διακρίνονται και παρουσιάζονται οι τρεις τύποι της ηθικής, τόσο ως προς τα χαρακτηριστικά τους, όσο και ως προς τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους. Αναγνωρίζεται η σύγκλιση των τριών αυτών τύπων, η οποία θα συντελέσει στην αξιοποίηση της ανθρώπινης πείρας, της υπευθυνότητας του προσώπου και της κριτικής εξέτασης των σύγχρονων προβλημάτων. Τέλος, προβάλλεται η άμεση σύνδεση στη χριστιανική ηθική μεταξύ μυστηριακής ένωσης με τον Χριστό και πνευματικής τελείωσης του ανθρώπου.

Η Αγία Γραφή και η ιερή Παράδοση παρουσιάζονται ως οι πηγές της χριστιανικής ηθικής. Στην πατερική γραμματεία κυριαρχεί η απουσία κάποιου συστήματος ηθικής. Αντιθέτως, στην ηθική διδασκαλία της Δύσης, όπου επικρατεί η διάσπαση μεταξύ ηθικής και θεολογίας, αναπτύσσονται συστήματα ηθικής, όπως η φιλοσοφική ηθική, η μορφολογική ηθική, η αξιολογική ηθική, η ωφελιμιστική ηθική, η ηθική των νεοθετικιστών και η ηθική της ευθύνης.

Η Χριστιανική Ηθική, ως θεολογική επιστήμη διαρκούς προβληματισμού, αξιοποιεί όλες τις επιστήμες του σύγχρονου κόσμου, που μπορούν να συνδράμουν στην κατανόησή του αλλά και στην επίλυση των επίκαιρων προβλημάτων του. Έτσι, παρουσιάζονται οι σχέσεις της Χριστιανικής Ηθικής με τη Δογματική, τη Φιλοσοφία, την Ψυχολογία, την Ανθρωπολογία, τη Βιολογία, την Οικολογία, την Κυβερνητική, την Πληροφορική και τις κοινωνικές και οικονομικές επιστήμες.  

Η εγωκεντρικότητα και η κοινωνικότητα αναγνωρίζονται ως δύο βασικά γνωρίσματα του ανθρώπου. Η κοινωνικότητα αναλύεται ως παράγοντας που δημιουργεί, διατηρεί και προάγει την κοινωνική ζωή. Οι κοινωνικές σχέσεις αξιολογούνται με κριτήριο τα κίνητρα. Διακρίνονται οι τρεις ιδεατοί τύποι ανθρώπων σε σχέση με τα αποτελέσματα της κοινωνικοποίησης και παρουσιάζονται τα στάδια της σχέσης μεταξύ ανθρώπου και κοινωνίας.

Εξετάζεται η αλληλεπίδραση μεταξύ θρησκευτικότητας και κοινωνικότητας. Εξηγείται για ποιο λόγο η σχέση του ανθρώπου με τον Θεό προσδιορίζει και τη σχέση του με τον συνάνθρωπο. Συνδέεται η πράξη της κενωτικής θυσίας με την ηθική της αγάπης, διαχωρίζεται η αρρωστημένη αγάπη από τη γνήσια και παρουσιάζονται οι τρόποι κατανόησης των απαιτήσεων της αληθινής αγάπης.

Οι όροι της αυτονομίας και της ετερονομίας διακρίνονται μεταξύ τους και παρουσιάζονται ως προς το περιεχόμενό τους, την πηγή τους, τα χαρακτηριστικά τους και την αντιστοιχία τους με τις βαθμίδες της πνευματικής ζωής του ανθρώπου. Επίσης, υπογραμμίζεται ότι η έννοια της αυτονομίας έχει εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο στη δυτική θεολογία, όπου ταυτίζεται με τον εγωκεντρισμό, από την Ορθόδοξη παράδοση, όπου συνδέεται με τη μεταμόρφωση του ανθρώπινου θελήματος από φίλαυτο σε φιλόθεο.

Οι όροι της αυτονομίας και της ετερονομίας διακρίνονται μεταξύ τους και παρουσιάζονται ως προς το περιεχόμενό τους, την πηγή τους, τα χαρακτηριστικά τους και την αντιστοιχία τους με τις βαθμίδες της πνευματικής ζωής του ανθρώπου. Επίσης, υπογραμμίζεται ότι η έννοια της αυτονομίας έχει εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο στη δυτική θεολογία, όπου ταυτίζεται με τον εγωκεντρισμό, από την Ορθόδοξη παράδοση, όπου συνδέεται με τη μεταμόρφωση του ανθρώπινου θελήματος από φίλαυτο σε φιλόθεο.

Παρουσιάζεται το νέο ήθος του καινού ανθρώπου, που αναπτύσσεται μεταξύ ανθρώπινης και θείας πραγματικότητας με την ένταξη του πιστού στο σώμα του Χριστού. Το νέο ήθος συνδέεται με τη συντριβή του εγωισμού και τη θεώρηση του πλησίον ως εαυτού, πνευματικές καταστάσεις που προϋποθέτουν τόσο τη βίωση της ταπείνωσης όσο και την επίσκεψη της θείας χάρης. Διακρίνεται ο ηθικισμός, που ταυτίζεται με την ηθικολογία, από την ηθική του Ευαγγελίου, που βασίζεται στη χριστιανική οντολογία.

Διευκρινίζεται ότι οι εντολές του Θεού αποκαλύπτουν το θέλημά Του, προσκαλούν τον άνθρωπο στην εκπλήρωση του θείου προορισμού του, έρχονται σε αντίθεση με τις αμαρτωλές του επιθυμίες, τον απελευθερώνουν από την αμαρτία και συμφιλιώνουν το γνωμικό του θέλημα με το φυσικό. Η τέλεια τήρηση της εντολής του Θεού πραγματοποιείται στο πρόσωπο του Χριστού, που ζει την πατρική εντολή ως θελήματος διάδοση και δείχνει στον άνθρωπο τον δρόμο της υπέρβασης.

Τονίζεται ότι με τη σάρκωση του Λόγου η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου παίρνει τη δύναμη να ακολουθήσει τη φυσική φορά της προκοπής. Η ανάκληση της πτώσης πραγματοποιείται με την τήρηση των εντολών και η οντολογική μεταμόρφωση του ανθρώπου με τη συμμετοχή του στα μυστήρια της Εκκλησίας, μέσα από τα οποία παρέχεται η θεία χάρη, η οποία καθιστά δυνατή την ένωση του ανθρώπινου θελήματος με το θείο θέλημα.

Υπογραμμίζεται ότι η ανθρώπινη δικαιοσύνη αντλεί το περιεχόμενό της από τη θεία δικαιοσύνη, η οποία αποκαλύπτεται στον κόσμο με το Ευαγγέλιο του Χριστού, αποκαθιστά την αδικία, έρχεται ως χάρη και όχι ως τιμωρία, φανερώνει την απεριόριστη αγάπη του Θεού, δικαιώνει τον άνθρωπο ενώ είναι αμαρτωλός, μέτρο της είναι το πρόσωπο του Χριστού, τα κριτήριά της υποστατικά, γι’ αυτό και δεν ταυτίζεται με καμία μορφή ανθρώπινου δικαίου.

Φανερώνεται ότι η ηθική ζωή αναπτύσσεται σε σχέση με κάποια αυθεντία, η οποία περιορίζει την ανθρώπινη ελευθερία. Η ελευθερία της επιλογής προβάλλεται ως βασική προϋπόθεση της χριστιανικής ηθικής, η οποία δεν επιβάλλει εξωτερικές αυθεντίες αν και τις χρησιμοποιεί με τρόπο παιδαγωγικό, γιατί αποσκοπεί στη μετάβαση από την κατάσταση της δουλείας στην κατάσταση της ελευθερίας. Ακόμη διευκρινίζεται ότι ελευθερία υπάρχει μόνο ως μετοχή στη θεία ελευθερία, η οποία παρέχεται ως δωρεά του Θεού.

Με το σύμβολο της Πίστης, που εκφράζει συνοπτικά τα δόγματα της Εκκλησίας, ο χριστιανός ομολογεί την πίστη του στον Τριαδικό Θεό, την Εκκλησία και την ανάσταση των νεκρών. Η ζωή των πιστών είναι απόλυτα συνυφασμένη με τα δόγματα της Εκκλησίας, καθώς αυτά αποτελούν έκφραση της εκκλησιαστικής κοινότητας και δείκτες ζωής. Το Τριαδολογικό και Χριστολογικό δόγμα εφαρμοσμένα στη ζωή των πιστών σημαίνουν εμπειρική βίωση της χριστιανικής αγάπης, απόλυτης ταπείνωσης και μυστηριακής ενότητας.

Διευκρινίζεται ότι οι αιρέσεις όλων των εποχών υποστηρίζουν την ηθική ένωση του ανθρώπου με τον Θεό, αμφισβητούν την πραγματικότητα της σωτηρίας, υποτιμούν την ύλη και αντικρούονται από τους όρους των Οικουμενικών Συνόδων. Οι όροι- δόγματα απεγκλωβίζουν την ηθική ζωή από την ηθικοκρατία και πνευματοκρατία, οριοθετούν την αλήθεια για τον άνθρωπο και τη ζωή του και προσδιορίζουν την ανθρωπολογία του καινού ανθρώπου.

Επισημαίνεται ότι τα νέα δεδομένα, που προέκυψαν από την πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας, έλυσαν πολλά προβλήματα δημιούργησαν όμως και εντελώς καινούργια. Η έννοια της ανάπτυξης συνδέθηκε με την οικονομική ανάπτυξη, γεγονός που οδήγησε τον άνθρωπο να επικεντρώνεται στις ποσότητες και να αδιαφορεί για τις ποιότητες, να αποδέχεται τη μηχανιστική αντιμετώπιση της ζωής, να αναγνωρίζει ως αξίες την αντικειμενικότητα και αξιολογική ουδετερότητα με αποτέλεσμα να χάνεται στα ηθικά και κοινωνικά αδιέξοδα που ο ίδιος δημιουργεί.

Προβάλλεται ότι η διέξοδος από το αδιέξοδο, που δημιουργούν στον άνθρωπο η επιστήμη και η τεχνολογία με τη μονοδιάστατη θεώρηση του κόσμου, βρίσκεται στην πνευματική ανακαίνιση του ανθρώπου, δηλαδή στην κάθαρση από τα πάθη και στην επανασύνδεσή του με την πηγή της ζωής. Οι λύσεις, που παρουσιάζει η πρόταση της Ορθοδοξίας, προέρχονται από τον πλούτο του ασκητικού της πνεύματος και αφορούν την αυτοκριτική, μετάνοια και ειλικρινή τοποθέτηση μπροστά στα σύγχρονα προβλήματα.

Παρουσιάζεται ο χρυσός κανόνας της χριστιανικής ηθικής, ο οποίος αποσκοπεί να χειραγωγήσει τον κόσμο στη βασιλεία του Θεού. Υπογραμμίζεται ότι ο άνθρωπος συμπεριφέρεται καλά προς τους άλλους, όταν στις προσωπικές του σχέσεις λειτουργεί όπως θα ήθελε να τον αντιμετωπίζουν οι άλλοι. Ο χρυσός κανόνας εισάγει την ηθική της αγάπης προς τον πλησίον, όπου ως πλησίον αναγνωρίζεται ο κάθε άνθρωπος που προσεγγίζεται ανιδιοτελώς με τον μετασχηματισμό της φιλαυτίας σε αγάπη κενωτική.

Αποσαφηνίζεται ότι τα ηθικά κριτήρια στη ζωή της Εκκλησίας εξετάζονται πάντοτε σε συνάρτηση με την πνευματική ωριμότητα των πιστών. Οι λύσεις των σύγχρονων προβλημάτων, όπως π.χ. του εθνοφυλετισμού, συνδέονται με κάποιες απαράβατες αρχές. Διαπιστώνεται ότι για την αντιμετώπιση των επίκαιρων προβλημάτων κάθε χριστιανική ομολογία εφαρμόζει τον δικό της τρόπο. Στην Ορθόδοξη Εκκλησία οι τοποθετήσεις γίνονται με βάση το πνεύμα του Ευαγγελίου, της συγκατάβασης- οικονομίας και της ελευθερίας.

Διαπιστώνεται ότι ο φονταμενταλισμός, ο οποίος ενεργεί στο παρόν προβάλλοντας αδιαπραγμάτευτες τις θέσεις του παρελθόντος, εκφράζει το πρόβλημα του ανθρώπινου προσώπου, που αναζητά το απόλυτο για να υπερβεί τις εσωτερικές του διασπάσεις. Αναλύεται ποια είναι η αιτία που αποτυγχάνει στο στόχο του να βοηθήσει τον άνθρωπο. Εξηγείται για ποιο λόγο ο χριστιανικός φονταμενταλισμός αποτελεί διαστροφή της αλήθειας, ειδωλοποίηση του χριστιανισμού και άρνηση της αλήθειας του Ευαγγελίου.

Τονίζεται ότι η οικουμενικότητα θεμελιώνεται στο πρόσωπο του Χριστού, εκφράζεται στην εκκλησιαστική κοινότητα ως παγκοσμιότητα, διαχρονικότητα και καθολικότητα, αναγνωρίζεται ως καρπός συνεργασίας του πληρώματος της Εκκλησίας με την αγιαστική ενέργεια του αγίου Πνεύματος και βιώνεται τόσο ως πνευματικό χάρισμα όσο και ως ηθικό άθλημα. Επισημαίνεται η διαφορά μεταξύ οικουμενικότητας και οικουμενισμού και περιγράφεται η στάση της Εκκλησίας στον σύγχρονο οικουμενικό διάλογο.

Παρουσιάζονται οι αρχές της ακρίβειας και της οικονομίας. Αξιολογούνται ως αρχές που διατηρούν την ισορροπία ανάμεσα στην αυθεντία και την προσωπική ελευθερία. Εξετάζονται ως προς τα γνωρίσματά τους και ερμηνεύονται ως προς την εφαρμογή τους και τα λυτρωτικά τους αποτελέσματα. Προβάλλεται ο κοινός τους στόχος, που αφορά την εύρεση του τρόπου με τον οποίο ο πιστός θα βρεθεί πιο κοντά στον Χριστό, όπως επιβεβαιώνεται και από τον παιδαγωγικό χαρακτήρα των επιτιμίων.

Ανοικτό Ακαδ. Μάθημα

Ανοικτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα
Επίπεδο: A-

Αρ. Επισκέψεων :  3217
Αρ. Προβολών :  22224